Village President

సర్పంచ్: గ్రామ స్వరాజ్యానికి తొలి మెట్టు

భారతదేశ గ్రామాలలో స్థానిక స్వపరిపాలనకు (Local Self-Government) మూలస్థంభం గ్రామ పంచాయతీ. ఈ గ్రామ పంచాయతీకి అధ్యక్షుడు లేదా అధిపతి సర్పంచ్ (లేదా గ్రామ ప్రధాన్/ముఖియా). సర్పంచ్ అనే పదానికి 'ఐదుగురు నిర్ణేతలకు పెద్ద' అని అర్థం (సర్ = హెడ్, పంచ్ = ఐదుగురు). గ్రామసభ ద్వారా ప్రజలచేత నేరుగా ఎన్నుకోబడే ప్రజా ప్రతినిధి సర్పంచ్.

1. భారతదేశంలో పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థ చరిత్ర

భారత రాజ్యాంగ నిర్మాతలలో ఒకరైన మహాత్మా గాంధీ కలలు కన్న గ్రామ స్వరాజ్యం (గ్రామాలలో స్వయం పాలన) స్థాపన దిశగా ఈ పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థ రూపుదిద్దుకుంది.

· ప్రారంభం (1959): స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత, ఈ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసిన మొదటి రాష్ట్రం రాజస్థాన్. అప్పటి ప్రధానమంత్రి పండిట్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ గారు 1959 అక్టోబరు 2న రాజస్థాన్‌లోని నాగౌర్ జిల్లాలో ఈ వ్యవస్థను లాంఛనంగా ప్రారంభించారు.

· మొదటి ఎన్నిక/సర్పంచ్: పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థ ప్రారంభమైన తర్వాత రాజస్థాన్‌లోని నాగౌర్ జిల్లాలో జరిగిన మొట్టమొదటి ఎన్నికల ద్వారా భారతదేశంలో మొదటి సర్పంచ్ ఎన్నికైన చరిత్ర మొదలైంది. అయితే, దేశవ్యాప్తంగా వివిధ రాష్ట్రాలు వివిధ సమయాల్లో వేర్వేరు చట్టాల ద్వారా ఈ వ్యవస్థను అమలు చేశాయి.

· రాజ్యాంగ హోదా (73వ సవరణ - 1992): దేశంలో సుదీర్ఘ కాలం పాటు పంచాయతీ ఎన్నికలు జరగకపోవడం, వ్యవస్థ పటిష్టంగా లేకపోవడం వంటి సమస్యలను పరిష్కరించడానికి, 1992లో రాజ్యాంగానికి 73వ సవరణ (73rd Constitutional Amendment Act) తీసుకొచ్చారు. దీని ద్వారా పంచాయతీ రాజ్ సంస్థలకు రాజ్యాంగ హోదా కల్పించారు. ఈ సవరణ ద్వారా:

o మూడంచెల వ్యవస్థ (గ్రామ పంచాయతీ, మండల పరిషత్, జిల్లా పరిషత్) తప్పనిసరి చేశారు.

o ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు ఒకసారి తప్పకుండా ఎన్నికలు నిర్వహించాలి.

o మహిళలకు, ఎస్సీ/ఎస్టీ/బీసీలకు సీట్ల రిజర్వేషన్లు తప్పనిసరి చేశారు.

2. సర్పంచ్ ఎన్నిక, అర్హతలు మరియు పదవీకాలం

సర్పంచ్ పదవి గ్రామస్థాయిలో అత్యంత కీలకమైంది, దీనికి ప్రజలు నేరుగా ఓటు వేసి ఎన్నుకుంటారు (ప్రత్యక్ష ఎన్నిక).

అంశం	వివరాలు
ఎన్నిక విధానం	ప్రత్యక్ష పద్ధతి (గ్రామ ఓటర్లు నేరుగా ఎన్నుకుంటారు).
పదవీ కాలం	ఐదు (5) సంవత్సరాలు.
పోటీకి కనీస వయస్సు	21 ఏళ్లు నిండి ఉండాలి.
అర్హతలు	సంబంధిత గ్రామ పంచాయతీ ఓటర్ల జాబితాలో పేరు నమోదై ఉండాలి.
రిజర్వేషన్లు	మహిళలు, షెడ్యూల్డ్ కులాలు (ఎస్సీ), షెడ్యూల్డ్ తెగలు (ఎస్టీ), వెనుకబడిన తరగతులకు (బీసీ) చట్టం ప్రకారం సీట్లు రిజర్వ్ చేయబడతాయి.

3. సర్పంచ్ అధికారాలు, విధులు మరియు బాధ్యతలు

సర్పంచ్ కేవలం గ్రామ పెద్ద మాత్రమే కాదు, గ్రామాభివృద్ధికి సంబంధించిన అన్ని కార్యక్రమాలను పర్యవేక్షించి, ప్రభుత్వానికి, ప్రజలకు మధ్య వారధిగా పనిచేసే కీలక వ్యక్తి.

A. పరిపాలనా మరియు చట్టపరమైన విధులు:

1. గ్రామ పంచాయతీ సమావేశాలు: గ్రామ పంచాయతీ సమావేశాలను ఏర్పాటు చేసి, వాటికి అధ్యక్షత వహించడం.

2. గ్రామ సభ నిర్వహణ: ప్రతి సంవత్సరం ప్రభుత్వం నిర్దేశించిన తేదీల్లో కనీసం రెండు గ్రామసభ సమావేశాలను నిర్వహించడం. గ్రామ బడ్జెట్‌ను ఆమోదించడం, పనుల ప్రణాళికను చర్చించడం గ్రామ సభలోనే జరుగుతుంది.

3. పంచాయతీ నిర్ణయాల అమలు: గ్రామ పంచాయతీ ఆమోదించిన తీర్మానాలను, ప్రభుత్వ ఆదేశాలను గ్రామ కార్యదర్శి (పంచాయతీ సెక్రటరీ) ద్వారా అమలు చేయించడం.

4. రికార్డుల పర్యవేక్షణ: గ్రామ పంచాయతీకి సంబంధించిన ఆదాయ-వ్యయాల లెక్కలు, రికార్డులను పర్యవేక్షించడం.

5. ప్రభుత్వ వారధి: కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల పథకాలను, నిబంధనలను గ్రామ ప్రజలకు వివరించి, అమలు చేయడంలో ప్రభుత్వ అధికారిగా పనిచేయడం.

B. అభివృద్ధి మరియు మౌలిక సదుపాయాల విధులు:

1. పారిశుద్ధ్యం మరియు ఆరోగ్యం: వీధులు శుభ్రంగా ఉండేలా చూడటం, మురుగు కాలువలు, చెత్త నిర్వహణను పర్యవేక్షించడం, అంటువ్యాధులు రాకుండా చర్యలు తీసుకోవడం.

2. మంచినీటి సరఫరా: గ్రామంలో ప్రజలకు త్రాగునీటిని అందించడం మరియు వాటి నిర్వహణ బాధ్యత చూడటం.

3. వీధి దీపాలు: గ్రామంలో వీధి దీపాలను ఏర్పాటు చేసి, వాటి నిర్వహణను పర్యవేక్షించడం.

4. రోడ్లు మరియు భవనాలు: పంచాయతీ ఆధీనంలో ఉన్న రోడ్లు, కల్వర్టులు, ప్రభుత్వ భవనాల నిర్మాణం, మరమ్మతులు మరియు నిర్వహణ.

5. అభివృద్ధి ప్రణాళికలు: గ్రామాభివృద్ధికి సంబంధించిన ప్రణాళికలు (ఉదాహరణకు ఉపాధి హామీ పనులు, కేంద్ర-రాష్ట్ర పథకాలు) రూపొందించడంలో చొరవ చూపడం.

6. పన్నుల వసూలు: ఇంటి పన్నులు, నీటి పన్నులు వంటి పంచాయతీ పన్నుల వసూలు ప్రక్రియను పర్యవేక్షించడం.

4. గ్రామాభివృద్ధిలో సర్పంచ్ కీలక పాత్ర

సర్పంచ్ పాత్ర కేవలం మౌలిక సదుపాయాలకు మాత్రమే పరిమితం కాదు. ఒక విజన్ ఉన్న సర్పంచ్ గ్రామాన్ని సమగ్రంగా అభివృద్ధి చేయగలరు.

· పథకాల లబ్ధిదారుల గుర్తింపు: కేంద్ర-రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు అందించే ఇళ్లు, పింఛన్లు, ఇతర అభివృద్ధి పథకాలకు సంబంధించిన నిజమైన లబ్ధిదారులను గ్రామసభలో గుర్తించి, ఆమోదిస్తారు.

· సామాజిక ఐక్యత: గ్రామంలో అన్ని కులాలు, వర్గాల మధ్య శాంతియుత వాతావరణం ఉండేలా చూడటం, ఐక్యతను పెంపొందించడానికి కృషి చేయడం.

· సాధన (నిధుల సేకరణ): పంచాయతీ నిధులతో పాటు, అదనపు నిధులు, గ్రాంట్లు లేదా విరాళాల కోసం ప్రభుత్వ అధికారులను, దాతలను సంప్రదించడం.

· నిర్ణయాధికారం: అత్యవసర పరిస్థితులు (వరదలు, అగ్నిప్రమాదాలు) ఏర్పడినప్పుడు గ్రామ పంచాయతీ ఆమోదం లేకుండానే ప్రజా సంక్షేమం దృష్ట్యా తగిన చర్యలు తీసుకోవడానికి సర్పంచ్‌కు అధికారం ఉంటుంది.